STRANBÊJ Û HELBESTVAN XEBAT ŞAKIR:

"DI HUNERA KURDÎ DE TÊKILIYA XAL-XWARZÎTÎ SERDEST E!"

 

Xebat Şakir yek ji hunermendên me yên Başûrê-Rojavayî Kurdistanê ye, ku niha jiyana xwe li xerîbiyê, li Oldenburga Elmanyayê berdewam dike. Ew bixwe yek ji hunermendên me yên êzîdî ye. Yekem car di Îlona 2002ê de me di civîna PEN'a Kurd de li bajarê Mulheim (Ruhr) li Elmanyayê hev nas kir. Di civîna navborî de, Xebat Şakir bi tembûr û awaza xwe nivîskar û helbestvanên civîna sê-rojî coşandin. Piştre, li Bielefeldê me hev dîtibû û li gel rojnameger Îkram Balekanî me berê xwe dabû Düsseldorfê û li mala nivîskar Kakşar Oremar kurtedemekî xweş bi hev re derbas kiribû.

Hevdîtina me ya dawî çendek berê li mala wî ya li Oldenburgê pêk hat. Wî ez çar şevan li mala xwe ezimandim. Di vê demê de, civat û rûniştinên me her li ser huner, muzîk û edeba kurdî bûn. Carinan jî wî destê xwe diavêt qevdika tembûra xwe û bi awaz û stranên xwe diheland.

Beriya ku xatir ji wî û xanima wî ya kurdewar bixwazim, min pirsî û wî bersivand.

Kerem bikin hûn û gotûbêja li gel Xebat Şakir...

******

SALIHÊ KEVIRBIRÎ: Kekê Xebat Şakir, di serî de spasiyê xwe peşkêşî te dikim ku te deriyê mala xwe ji me re vekir. Dixwazim bi vê pirsa 'klasîk' dest bi gotûbêja me bikim: Xebat Şakir kî ye?
XEBAT ŞAKIR: Ji bo vê derfeta hanê spas ji bo te. Ez Xebat Şakir, li Başûrê-Rojavayî Kurdistanê di sala 1967ê de li bajarê Tirbêsipiyê ji dayika xwe bûme. Piştî xwendina dibistana navîn, ji ber sedemên aborî û hinek tiştên din min dev ji xwendinê berdaye. Malbata me bi xwe ji bakurê welêt e. Ev di sala 1959ê de ji Nisêbînê derbasî Binxetê bûne. Nîvê malbata me li Bakur, nîvê din jî li Başûrê-Rojava ye...

Te got malbata me ji Nisêbînê derbasî binxetê bûye. Ji kîjan aliyê Nisêbînê?
Cihê ku em jê hatine, gundê 'Xanikê' ye. Berê jê re gundê 'Behlimlê' digotin.

Malbata we bi çi navî tê nas kirin? Çi li Bakur çi li Başûr...
Ji malbata me re 'Mala Delî' dibêjin. Piştre, ev wekî du mal ji hev vediqitin. 'Mala Misletil' derbasî Binxetê dibin, 'Mala Mecîd' jî li Serxetê dimînin. Lê wekî min eşkere kir, malbata me zêdetir wekî 'Mala Delî' dihate nas kirin.

Ji kerema xwe re hinek behsa jiyana xwe ya hunerî ji me re bike. Ev têkilî bi çi awayî dest pê kir?
Piştî min dibistana navîn qedand - ez ne şaş bim sala 1985ê bû. Wê demê min dest bi karê muzîk û hunera kurdî kir. Di destpêkê de, min xebata xwe bi komên muzîkê re pêk dianî.

Kekê Xebat, tê berdewam bikî, lê dixwazim gotineke wisa li pirsa xwe zêde bikim: Di malbata te de kesên nêzî hunerê hebûn gelo, ku te sûd ji wan werdigirt?
Belê, belê çawa. Di malbata me de apê min Xelîlê Mislit, ango Xelîlê Êzîdî, hunermendekî çak e. Li dorhêlê tê gotin, ku rehmetiyê Mihemed Şêxo ew wekî 'hoste' ji xwe re qebûl dikir. Li hêla din, bavê min û birayê min jî tembûrvan bûn. Birayê Salih, dikarim ji te re bibêjim ku ji sala 1983ê û vir ve ez di nava keftûlefta muzîk û hunera kurdî de me.

Baş e siheta te xweş! Gelo yekem car tê bira te ku te tembûr da destê xwe? Ka bi kurtebirî ji me re behsa hest û hizra xwe yên wê demê bike.
Cara yekem, di 'Koma Nûhilat' de min dembûr da destê xwe û min lê xist. Di sala 1983ê de, li Taxa Rûknedîn a li Şamê, min li gel çend hevalên xwe dest pê kir û min stranbêjî kir. Baş tê bîra min, mamoste Elî Şengalî jî li wê derê amade bû. Ew roj di jiyana min de rojeke taybet e û tu carî ji bîr û hizra min naçe. Hesteke zor payeberz e, birayê Salih, nikarim bi eşkere bînim zimên.

Ramanên kesên li derdora te di wê rojê de çawa bûn. Di rojên wisa yekem de, çi ji te re gotin, Tu çawa hatî pêşwazîkirin? Diyar e ku tu wê demê ciwanekî nûgihiştî bûyî...
Rast e, wê demê gelek kesên ku berî min bi demên dirêj dest bi karê hunerî kiribûn, hebûn. Her çavên wan li ser min bû. Baş tê bîra min, ji min re û ji kesên derdora min re wiha gotin: 'Heger Xebat li xwe miqate be û hay ji tembûr û dengê xwe hebe, dê bi pêş bikeve!' Bi gotin û handana wan camêran, ku ez her dibêjim 'mala wan ava', ez ji li karê xwe sor bûm û bi eşq û serbilindiyeke gewre min xwe da karê strangotin û muzîkê.

Baş e Hozan Xebat, pirseke min a klasîk heye, ku ji tevahiya dengbêj û stranbêjan dikim. Dixwazim ji te jî bikim: tu kîjan hozan ango stranbêjî ji xwe re mînak digirî? Tê gotin ku ji bo her hozan, stranbêj û dengbêjek 'delalekî/a ber dilan' heye. Gelo ji bo te kesek an jî kesên rêber kî ne?
Ez malavahiya te dikim ji bo pirseke bi vî rengî, kekê Salih. Li ser pirsa te dixwazim bibêjim, ku zêdetir muzîka kurdî ya klasîk bandoreke giran li min kiriye. Di vî warî de jî, kesê ku herî zêde ji xwe re mînak digirim, Pîr Miço ye. Ev nêzîkî du sal in, ku rehma Xwedê kiriye. Li Holanda jiyana xwe berdewam dikir. Rehmetiyê Pîr Miço di warê muzîka klasîkî de bandora xwe li min kiriye. Heger bi giştî em bibêjin, çend navên din hene ku ez navên wan ne bêjim, ez ê neheqiyê li wan bikim. Ew jî Şivan Perwer û Seîd Gebarî ne. Qedr û qîmeta van herdu ciwanmêran jî li cem min gelek heye û bandora wan jî li ser min gelek çê bûye.

Gelo heta niha çend stran û awazên Xebat Şakir gihîştine ber destê kurdîguhdaran?
Mirov dikare behsa du beşan bike. Yek, berhemên şexsî; dudu, berhem ango stranên hevpar ku me li gel koman çê kirine. Du berhemên min ên şexsî ango du kasetên min hatine tomar û belav kirin. Yek jê bi navê 'Lo Hevalno', ya din jî 'Gundê Min' e. Yek di sala 1997ê de, ya din jî di sala 1999ê de gihîşt ber destên hunerhezan. Niha jî wekî xebata sêyemîn li ser kasêteke nû kar û xebatên xwe berdewam dikim.

Ev karên şexsî bûn. Wekî kom jî, me ta niha du kaset pêşkêş kirine. Bi 'Koma Nûhilat' re li Şamê di sala 1985ê de, me kasêtek çêkir. Piştî ku ez di sala 1989ê de ez ji leşkeriyê vegeriyam, me li Tirbêsipiyê bi navê 'Koma Hêzil' komek ava kir û kasêteke wê komê jî der ketiye.

Ev komên we ji çend kesan pêk dihatin?
Koma Nûhilat tevî folklorê ji 20 kesî pêk dihat. Lê em 7 kes bûn, ku me karê lêxistina amûrên muzîkê û stranbêjiyê dikir.

Terza ku tu dikî, çawa ye, çi terz e? Ango bi awayekî klasîk bibêjim: tu çi navî li hunera xwe dikî?
Ez dikarim bibêjim, terza min bi giranî terz û şêweya klasîk e.

Tu di hunera xwe de zêdetir li ser hêma û teşeyên çawa radiwestî? Stanên ku tu distrî, bi zêdeyî li ser çi ne. Gava ez li stranên te yên di her du kasêtan de guhdarî dikim, dibînim ku stranên te yên şoreşgerî li ser hikûm in. Tu ji bo vê nêrînê çi dibêjî?
Siheta te xweş! Ji xwe te bersiva pirsa min jî da. Rast e, di herdu berhemên min de stranên min bi piranî şoreşgerî ne. Di serdema ku me jiyana xwe li welêt diborand, bêhna şoreşê difûriya. Lewre jî, şoreşê bandoreke wisa li me kir, ku em wan di berhemên xwe de derxin pêş. Lê ez dixwazim di kasêta xwe ya sisêyan de bi giranî li ser evîn û evîndariyê rawestim. Tabî dîsa jî bêyî evîna welêt nabe. Em ê vê carê li gel evîna yarê, dîsa jî behsa serzemîn û evîna welatê bab û kalan jî bikin.

Tiştê ez dibînim, navbera te û enstrûmanê jî baş e. Xuya ye tu û sazê li hev dikin!?
Belê rast e. Di destpêkê de min saz da destê xwe. Piştî maweyekê, vêca min dest bi strangotinê jî kir. Ez na bêjim ez tembûrvanekî gelekî xurt û zîrek im. Saz ango tembûr ji bo min alav ango navgînek e, ku ez derdê xwe yê vegotinê der bibim û xwe rave bikim.

Em stranbêjiya te deynin aliyekî û em werin ser helbestvaniya te. Tu helbestan jî dinivîsî û min bi xwe çend helbestên te di kovar û rojnameyên kaxezî û malperên internetê de xwendine. Li ser helbestê tê ji me re çi bibêjî? Tu heta çi radeyê dikarî di helbestê de kul û keserên xwe vebêjî?
Gava din min got: 'ez ne tembûrvanekî baş im!'. Her wiha helbestvaniya min jî ne hewqas e (dikene). Ez ne helbestvanekî baş im, lê ji helbestê hez dikim. Dibe ku ez ji helbestên xwe hez bikim. Lê ya girîng û watedar ew e ku xwendevan bibêje 'ev helbest xweş e'. Dema min dest bi stranbêjiyê kir, min dixwest bi gotinên xwe, bi hestên xwe, bikevim nava civatê. Ji ber vê yekê jî gotinên gelek stranên min, helbestên min bi xwe ne. Bi vê yekê min dixwest helbestên xwe bixim xizmeta gel.

Baş e, wê gavê wisa bipirsim: helbest ji bo te çi ye?
Helbest ji bo min hest e, evîn e, xweşikahiya jinê ye, rasteqîniya jiyanê ye, serzemîna welêt e.

Gelek helbestên te gihane ser hev gelo?
Heta niha li dora 60 helbestên min bi awayekî nivîskî li ber destên min amade ne. Wekî stranên min, helbestên min jî di şêweya klasîkî de hatine nivîsîn.

Dîtina te li ser helbestên nûjen çi ye?
Ez xwe piçekî dûrî helbestên nûjen dibînim. Wekî min got, bêhtir xwe nêzîkî helbesta klasîk dibînim.

Ji stranên kasêtên te, gotinên çendan te bi xwe nivîsîne?
Di kasêta min a yekemîn de, sê stran ne yê min in. Yek ji wan strana Ednan Sebrî ye, ya din strana birayê min Têlî Şakir e. Stranek jî gelêrî bû. Navê stranê 'Xerîbê' bû, berê bi wî awayî ne hatibû gotin. Min bi xwe ji devê çend mirovên kal ew stran girtibûn û li gorî xwe min şirove kir û ew got. Di wê kasêtê de, neh stran hene, ku gotin û awazên wan ên min bi xwe bûn. Di kasêta din jî de, dîsa sê stran ne tê de, stranên mayî li gel gotinên wan hemû yê min in.

Di nava stranên te de rola stran û awazên folklorî çi ye?
Rola stran û awazên folklorî di hunera min de baleberz e. Dikarim bibêjim, ku bingeha min ji folklorê tê.

Pirseke min a taybet heye, kekê Xebat. Hunermendên kurd dikarin heta çi radeyê xwe di platforma hunerî ya kurd de binînin? Ez vê yekê li gorî derfetan dipirsim. Hinek kes hene, ku di warê derfetan de rê heta dawiyê ji wan re vekirî ye. Lê gelek kes jî hene, ku li derveyî vê kategoriyê dimînin. Bê derfet û mecal in. Ez di vî warî de şaş im gelo?
Na! Heta asîmana tu rast î û mafê te heye. Dibe ku gotina min hinek giran be, lê mixabin ku di vî warî de rantek çê bûye û beşekî biçûk ji van hunermendan vê rantê dixwin. Hinek ji rola 'xal û xwarzîtiyê' di vî warî de heye. Gelek derfet ji bo hinek kesan têne terxan kirin, ku li gorî baweriya min ne hêjayî vê yekê ne. Ew li ser pişta hinekên din der dikevin pêş. Lê ez di wê baweriyê de me, ku kesên ku li ser pişta hinekan der dikevin qada hunerê, dê rojekê bi awayekî hêsanî jî bikevin, ango biterpilin.

Bi ya min, tiştê girîng ew e ku mirov bi hunera xwe, bi stranên xwe, bi pênûsa xwe, bi firçeya xwe li ser piyan bisekine, ne bi mam û xalan!

Diyar e derdê te jî di vî warî de giran e! Gelek caran hunermendên me, stranbêjên me rewşeke wisa li wan peyda dibe ku mirov dikare wê rewşê bi gotina 'kêr gihaşt hestî' şirove bike. Gelo tu jî carinan dibêjî 'ezê dev ji strangotin û hunerê berdim!'?
Belê, rast e. Min bi xwe jî gelek caran wiha gotiye. Ez bi xwe 20 sal in, ku xebata xwe bi keda destê xwe û xweydana eniya xwe pêk tînim. Heta niha jî min pênç çerxî piştgirî ji tu kesî ne girtiye. Lewra jî carinan mirov aciz dibe û dixwaze terka evîna xwe bike, ku ev evîn ji bo min sazbendî û stranbêjî ye. Gelek caran min xwestiye saza xwe li erdê bixim û bişkênim. Paşê, qedrê hunerê dihêle ku ez vê yekê ne kim. Dibêjim bila kêfa hinek xêrnexwazan ne yê û ez dîsa dest diavêjim qevdika saza xwe, hevala xwe, ango evîna xwe.

Wekî ku hate diyar kirin, aliyê te yê hunerî li welêt dest pê kiriye. Niha tu li derveyî welat hewl didî ku jiyana xwe berdewam bikî. Dema tu xebata li wêlêt û li derveyî welêt didî ber hev, çi cudahî der dikevin pêş?
Keko! Xebata li welat çiqas dijwar bû, hewqas jî xweş û geş bû. Welêt kaniya berhevkirin û xweîfadekirina huner û hunermendan e. Li welatê biyan, em mîna gihayê hişk in. Lewre em ji koka xwe dûr in. Bi tenê bi mînakekê ez ê cûdabûna ku te pirsî, rave bikim: Ji sedî 95ê berhemdariya min ji welêt e.

Tu jî ji wan kesan î ku dibêjin: 'Birçûbûna li welêt ji têrbûna welatê xelkê birûmetir e'?
Belê, belê hezar carî jî.

Baş e, kekê Xebat Şakir. Me behsa helbestan kiribû, helbesteke te gelekî bala min kişandibû: 'Girxatûn'. Ez dixwazim ku tu çend rêzikan ji vê helbestê ji me re bibêjî.
Wey ser serê min, birayê Salih! Girxatûn navê gundekî Binxetê ye, li dora 40 kîlometir nêzîkî sînorê Bakur e. Ez ê niha beşekî jê ji te re bixwînim:

Kerem bike...

Girxatûn;
Xaniyekî kevn û odeyeke mezin
Em duwanzdeh nefs lê raketin
Çend kox û çend kadîn û hewşeke kevirî
Dergehê li ber deriyê hewşê sêlik û çend textên rizî
Li pişt mala me girekî mezin û li aliyê din co diherikin
Ava bû gundê me
Tarek Xaltî û yek Çêlikî
Tevlihev bû gundê me hin misilman û hin êzîdî
Lê me tu caran ne kir şer û dubendî
Li cem me hebû tifaq û tebayî
Pê re jî kêf û şahî û birayetî
Li vir mezin bûm bi serbilindî
Li hêleke gundê min cerih û mizgeft
Li aliyê din Bagok û Serxet
Li Bakur têlên rêsayî bombe û mayîn
Gelek kurên camêran lê hatin kuştin
Li pey wan komên kûlfeta sêwî hiştin
Şikriyê Kopo û Xelîlê Mîrzo
Gundiyên min bûn herdu
Hatin kuştin li ser sînorê Tirko
Li zû hildan tola wan Gurgîn û Ferho
Wan qebûl ne kirin sînorê Tirko
Rêzan û rêber bûn herdu...

Belê çend bendên din jî mane, lê ez bawer im te gotibû kurtebirî...

Wey siheta te xweş, kekê Xebat! Bi rastî straneke zor xweş e. Beriya ku em dawî li hevpeyvîna xwe bînin, dixwazim ji bo rojên pêş plan û projeyên te hîn bibim...
Belê, wekî min di serî de got, hewl didim ku kasêta xwe ya sêyemîn çê bikim. Her wiha gelek heweskar im ku helbestên min bi xêra hinek xêrxwazan wekî pirtûk ronahiyê bibînin. Bi vê hevpeyvînê û bi riya te bang li weşangerên kurd dikim, ku ji bo çapê xwe bidin ber vê projeyê.

Stranbêj û helbestvan Xebat Şakir, zor spas ji bo bersivdayîna pirsan û ji bo mêvandariya te jî dibêjim mala te ava...
Spas xweş!

 Salihê Kevirbirî
salihkevirbiri@hotmail.com