Hevpeyivîn bi Xelîl Xemgîn re

XELÎL XEMGÎN: Kesên bi hunerê re mijûl dibin, di fikra min de ew seranserî jiyana xwe de, her tim şagirtin

XELÎL XEMGÎN: Kesên bi hunerê re mijûl dibin, di fikra min de ew seranserî jiyana xwe de, her tim şagirtin

Hevpeyivîn : Mehdî Cilgin

Em ji pirsa hunermend dest pê bikin. Gelo hunermend kî ye, cihê hunermendê kurd di nava ên cîhanê de li ku ye?

Wekû çawa pirsa we ji du beşan diyar e, ez ê jî hewl bidim ku bersiva min ji du beşan be. Beşa yekem, da ku bikaribim baweriya xwe bi zelalî diyar bikim, pêwîste berê bêjim ku meger rewşa netew û gelê kurd, di nava cîhanê de, rewşeke ne normal e, bê şik û guman kirîter û şertên hunermendiya netewên û ya hunermendên vî gelî jî, wê ji hev cuda bin! Gelo ma gava ez xwe li gora Mc. Jakson û Pavarotî binirxînim û bipîvim û wisa jî nêzîkahiya hunermendiya xwe bibim, di navbera min û gelê min ê ku hîn ji bo azadî û nasnameya xwe ditêkoşe, wê çiqas mesafe hebe? Gelo heger azadiya civakê ji dest hatibe standin, ma hunermend jî ne ewladê vî gelî ye?... ango meger wisa ye, wê demê hemû pîvanên ku ji bo gelekî di vê rewşê de dijîne dê derbaz dibin, her wisa ji bo hunermendên wî gelî jî derbaz dibin!

Di warê gerdonî de jî,  her wisa ye, heger merev bixweze bizanibe, wê ji merev re bêjin; gelo hunermediya kîjan fikir, felsefe, nêrîn û çîn ê?

tim zindî ma ye!”

Lê belê, ev nayê wateya ku ji pirsa we direvim, ya rastî, ez hewl didim ku rastiya felsefî û zanyarî a ku pêde bawerim, ji we re diyar bikim!

Di baweriya min de, biryara “ hunermend kî ye ” a gel e!

Îca ji bo ber endametiya vê sifeta hunermendiyê, ( ji bo hunermendiya gelê xwe dibêjim ) rê û rêbazên vê yekê hene.

Li gorî baweriya min, sir û telesma vê yekê jî, girêdayî çend xalên bingehînin!

heger mirov bixweze bi vî karê hanê rabe û bide ser şopa çand û hunerê, bi du xalên bingehîn merev dikare wisa formile bike;

1- li nik teybetmendiya xazayî, pêwîste mirov evîndar û rêwiyê zanist û kevneşopiya civaka xwe a sedê salan be, şagirt û meraqdarê kevneşopiya gelan û zanyariyê be! Mîna oldaran, qibleya xwe dîrok e, ayetên xwe nirxên civakê ne...

2-Ji teyebetiya hunermendiyê, ew seranserî jiyana xwe tim şagirt e! Di

hînbûna xwe de bê sînor û tixûp afirendêr e, ji pêşketina civakê re mînakê nifşa û  pêşenge, di dîtinên xwe de remildar e, di pirsgirêkên civakê de çareservan e, di qedrê nirxên civakê de parêzvan e, di pîskolojiya mirovan de moral e, di afirandêriyê de nuhkar e. Di raman û felsefê de hevkar û helwesger e, di evînê de weku Cizîrî, Xanî, Feqiyê Teyra û Cegerxwîn dîn û har e....

Heger mirov bikaribe, van teybetmendiyan di kesayeta xwe de xwedî bike, herweha nûnertiya nirxên civakê, ên dîroka sedsala û ên heyîn bike, bi dîtina min, sedemekî ku civak va sifeta hunermendiyê ne de mirov tune ye!...

Beşê duyemîn; bê guman, di qada navnetewî de, ji bo doza gelê kurd, her babet û hewildan gelekî pêwîstin, lê belê, mîna gelek babetên din, di warê çand û hunerê de jî, ji ber pirsgirêka nasname ya netewî, valabûnek mezin heye!

Raste, tevî bê derfetiyan jî,  hewildanên  xebata sînemavan û şêwekaran di qada navnetewî de hene, ez wekû xebatkarekî çand û hunera gelê kurd, xebatên wan heval û hogiran pîroz û bi wate dibînim . Lê belê di beşên hunerê ên din de, xebatên mayînde gelekî lewaz û kêmin...

Bi teybetî di xebata hunera muzîkê de, bandora pêlên biyantiyê di van salên dawiyê de, xwe zêde nîşan didin!

Bi kurtî bêjim, bi tevayî, meger gelê kurd di qada navnetewî de, girtiyê statîko ê înkar û bê nasname yê de be, mijara gotina cihekî huner û hunermendiyê, di nava refa huner û hunermendiya cîhanê de, wê ne di cihê xwe de be û ne jî hisane!

Gava ku bi kurdî behsa hunermend tê kirin, stranbêj, muzîkvan tên bîra gelek kesan, şewekar, nivîskar mîna hunermendan nayên dîtin... tu dibêjî ev ji ku tê, gelo girêdana vê peyvê bi muzîkê ve ye?

Kekê min, va ye nêzî sed sal bû ku perwerdeya {milî} a civaka me, di serî de   ziman û hemu beşên perwerdeyê ên din, ne tenê lewaz maye, lê belê hatiye qedexe kirin! Gelê ku perwerdeya wî jê bête standin, ne ziman dimîne, ne aso û meterolojî ya xwe dimîne, ne jî hîs û hestên xwe ên netewbûnê dimînin! Ma qey li dinyayê kesî dîtî ku neteweyek 50 milyon bi dîroka xwe a hewqas kevnare, bi keda xwe a ji bo dergoşvaniya mirovahiyê a herî yekemîn... bi ev qas trajedî pergende û bindestê dinyayê bimîne? Di baweriya min de, heger merev vê yekê bi kur û hûr nebîne û bi ilmî û zanistî şirove neke, merev texrîbatên mêtingeriyê li ser kurdan jî nikare şirove bike!...

Ez ji birayê xwe re bi hisanî dikarim bêjim,  ku navê hunermendiyê va ye bû çend salin êdî kurd hîn dibin, ez bi mebesta ku kurdan biçûk bikim nabêjim! Ev rastiya me a civakiye! Ji ber xew û razana bindestiyê, heya duh jî û belkî tu îroj jî, here ji bavê min bipirse, wê bêje “ hunermendî çiye heyran, heman bêje mirtib û hew! ”

whd.

Bi dîtina min, herbabetekî hunerê ( ica li dinya yê hemu babetên hunerê zelal bûne. ) ji şêwekariyê de, ta akturên sînemayê, ji hozanvaniyê de, ta neqş û nîgariyê, ji şanogeriyê de, ta pêkeri û wênekêşiyê de, qada hunermediyê ye!

Lê girînge bêjim jî, hin babetên hunerê ji bu civaka me, hin û hin ji nuh ve têtin naskirin, di cîhanê de şêwekarî, xwedî cihekî bi bandor e, di nava şêwekarên cîhanê de, şêwkarên kurd jî, xwedî cihekî teybetin ( ên mîna malva, A. Dîno, û hwd ) belkî gelekan jî, ji ber sedemên curbecur, nikaribûne xwe bi nasnameya xwe a netewî bidin naskirin, lê bi xêz û şopa xwe a hunerî xwe înkar nekirine! Ez bê şik û guman dizanim, qasî ku şêwekarên kurd li dinyaye têne nasin, her wisa ji aliyê kurdan ve hewqas nayên nasin...

Ango mirov bi hisanî dikare bêje ku teybetmendiya civaka kurd de, zeifiya me di babetê şewekariyê de heye. Her weha hinekî jî, gelê kurd xwedî teybetiyek folklorîk e, xuya ye ku ji nirxên xwe ên parastî û herî zindî mayî jî, hunera muzîk û stranê ye... ez wisa guman dikim ku ji bo kurdan, hunera herî hisan a muzîk û stranê ye...

Dema biyanî li Muzîka kurdî guhdarî dikin, xemgîniyekê têde dibînin. Weku rexneyekê jî derdikeve pêş berî mirov, hin caran jî dibêjin ku kurd ne amedene destên xwe bavêjin melodiyên bi liv û lezandî...gelo ev yeka ji rewşa kurdan tê, an jî hunermendên kurd nikarin biafirînin?

Bêgumane, di qada hunerê de bi tevayî û di qada muzîkê de bi teybetî, pêşketin û afirandinên hemdem, bi destxistina ast û standartên navnetewî, armance, lê girînge em ji bîr nekin ku pêşketin û vejîna çand û hunerê, beranberî bi pêşketin û vejîna wê civakê re xwe diyar dike!

Heger ji berî bîst salên berê ba, belkî jî pirsek wisa qet nedihat bîra we, daku hun ji min bipirsin, her weha ev tête wateya ku pêşketin û vejînek di nêzî standertên dinyayê de xwe nîşan dide, ev xalek gelekî balkêş e!

Di baweriya min de, di cewher û liba muzîka kurdî de, dewlemendiya hemû hoyên hemdemîtiyê  hene. Ez îdîa dikim ku di rojhelata navînde, di bingeha mûzîka kurdan de dewlemend ya herî kevnare û xwedî kevneşopiya herî giranbuha ye, ne tenê wiha...dîsa îdîa dikim ku muzîka kurdan di vê herêmê de, bi bingeha xwe, bi rengên xwe ên cur be cur, bi şêwazên xwe, bi cihê ku di hemû beşên jiyana mirov de cih digre de... tevî hemu tirajêdiyên gelê kurd, tevî hemû qedexebûn, talan û înkaran, ji muzîka hemû netewên din ên herêmê zexim û bi bingehetir e... ez bi mebesta muzîka tirk, ereb, fersan û netewên din bi cûk û basît nîşan bidim, nabêjim!

Em behsa rastiyek zanyarî dikin, mîna ku netewperestên tirk, fars û ereban! Bi nirxên civaka xwe şovîntî û nijad perestiyê dikin, em kurd nizanin tiştên wisa bi kirêt û şermekar bikin, ez bi xwe jî li dijî fikrên wisa me... lê rastiyek ilmî wisa heye û mîna birqandina rojê ye...

Lê ev naye wateya ku mirov dîrok û rastiya nirxên civaka xwe jî bi çûk bibîne ye! Bê gumane, em nirxên wan netewan jî bi çûk nabînin, lê ka em li hemu aliyan meyîze bikin, ji kilasîkên dîrokî û destanên mîtolojîk, ji payîzok û muzîka olî de, ta xweş xweş û heyranoka, ji muzîka diwanê de, ta lawik û stranên govenda, ji stranên xebatê de, ta stranên baran û xazayê û hevalok û metelokên şevbihurka...hwd, ka li cem van netewên cînar ku xwedî pergal û dewletin,  çend şêweyên wan ên ji dîraka wan mane, wiha hene?

Niha bêjim, raste di muzîka kurdan de xemgîniyek li ber çav derdikeve pêş, mina we jî gotî, bê gumane ev yeka ji diroka serpêhatiya gelê kurd tê û bi sedsala ye hîn jî dawiya va tirajêdiya bê oxir nehatî ye!

piyase ya muzîka kurdî û rewşa aboriya kurdan, di qada muzîka kurdan de, mixabe, ametorî hîn jî serdest û xwidî bandorek negatîfe...

Duyemîn, divê ku ji ber kompleksa netewên rojava a xwe her tim serdest dibînin be jî! Li her halekî,  di gel ne naskirina hemu cureyên hunera muzîkê a kurdan jî dive di ku rexne yên wiha derdikevin holê!

Lê dixwazim di vê derbarê de, balê bikşînim ser xalek din jî. Ji ber texrîbatên asîmîlasyon û guhertina bi darê zorê...  di qada muzîkê de, zext û zorbaziyên dijwar dijîn, herweha bi xwe re tehlûke û xeterên giran jî peyde dike...

Ez hemen bi kurtî bêjim: di van salên dawiyê de ku hinekî qelsbûna qedexeyan li ser muzîka me sist bû ye de, ji bilî nifşên ciwan û cihêl, hin derdoran “ ji nuh ve qiteya amerîka yê kifş kiri bûn! ” û li muzîka kurdî vegeriya ne, vegeriyan lê hemu nirxên heyîn, bi aso ( mantik ) a pergalên dagirker nêzî çand û hunera gelê kurd dibin. Di bin navê moderîntiyê de, teqlîd û kopiya komarê dikin... bi kurtî bêjim, min berê di gotebêj û nivîsên xwe de, di rojname ya Azadiya Welat de, gelekî dorfireh bal kişandî ser vê xetera hanê! Îroj ev pêla ku ez weku “ derdorên ji çand û hunera gelê xwe biyanî bûne, bi nav dikim” bi şêwaza herî oportonîst dixwazin xwe di bin siha pergalê de, bi tevgêr û dezgeh û sazî bikin, bi teybeti li bakurê Kurdistanê, ev pêla hanê sûd ji ber kêmasiyên di qada hunerê de dijîn digrin, bi gumana min, ev yeka mîna zordariyekê ji aliyê pergalê ve, li ser çand û hunera me tête bi rêve birin!

Ango di nava zemînên civakê de, bingeh û bandorek va derdorê tune ye. Piraniya wan qurban û mexdûrên komkujiya asîmlesiyonê ne, ziman û çanda xwe bîle nizanin, û ne tenê wisa, her weha ji jiyana wan a rojane de bigir, ta fikir û aso ya wan, her tiştên wan li gora pîvana pergalê ye...

Hûn xwe û muzika xwe di nava kurdan de, di çi rayê de dibînin? Gelo tu bi rihetî dikarî bêjî “ tiştên min dixwestin, min hemû çêkirin” ? ji ber keda ku te bi salan daye, yanî tu ji keda xwe memnûn î?

Birayê hêja û berkeftî: bi qasî ku tê digihêjim, huner û hunermendî, ast û rayek gelekî bilind û berz e, min berî bistekê li ser pirsa we a ji bo { hunermend kî ye?} hewil dabû ku nasandina hunermend û kûraniya wate a hunerê bikim!

Birayê ezîz, bê ku hesabên mutewezîtiyê û xweşgotinê bikim,  min di jiyana xwe de, bi sedan, belkî jî bi hezaran keç û xortên ku canê xwe ji bo azadiyê fedakirin naskirin û bi gelekan re salên têgihêştin û ciwanî bihurandin, her wisa bi hezaran jî, ên ku hîn ji bo vê armanca pîroz, di bargehên azadiyê de ditekoşin û li berxwe didin... bi sedan jî, gaziyên ku bistek ji canê xwe diyarî doza gelê xwe kirine, an çevên xwe wenda kirine, an jî lingên xwe...hwd. ji bilî fedekarî û dilsoziya gel  li çar aliyê welatê me!

Beranberî vê tabloya rengane, ev bû ye 22 salan, ez jî di koçberiya bê însaf de dijîm, lê beranberî jiyana welat û ya auropayê, di warê azadî, fikir û ramanê de, di warê hesanî û zehmetiyê de, cudahbûnek mezin heye... ne tenê rêz girtin, her weha di warê însaf kirin û wîcdanê mirovahiyê de, ezê çawa bikaribim behsa ked û hewildanên xwe bikim? Belkî jî koraleke, ku mirov nikare biguhêze, lê ez baş dizanim ku xort û ciwanên li ber deng û stranên min çûne şihadeta xwe hene, ên ku ji ber bandora hunera me bi salan heps û zîndan û cefa kişandine hene... merev ji bo xwe û rûmeta xwe hinekî serwext bifikire, li hembera vî tabloyê hanê nikare behsa ked û hewildanên xwe bike! Ez minetdarê wan ked û nirxên giranbuha me.... ev naye wateya ku merev xwe bi çûk bike, an jî bi cureyek din wan nirxan ji kesayeta xwe re weku propagande bikar bîne ye!

Di jiyana min de, hesasiyet a min ya herî zêde ku li ser radiwestim ew ku, di gotinin xwe de çawa me, hertim hewildidim ku di jiyan û pêkanînê de jî wisa bim...

rêwitiyê afirandêrê hêviyên pîroz ên mirovahiyê be...”

Îca xwe mîna xebatkar û xizmetkarekî çand û hunera gelê xwe dibînim,! Navê hunermendiyê ditirsim li xwe bikim! Bêgumane di va xizmetê de, derece û sewye çî ye, ne çî ye, ew ne ji mafê mine ku ji xwe re bêjim ( sewye û dereca min ev ...) ji xwe xemek min wisa jî nîne, em di meşa xwe de, li gurî baweriya xwe dikarin popilîzma cur be cur jî binirxînin! Bi kurtî di van teybetmendiyan de, merca ku dikare xwedî biryar û pîvan be, Gel e!

Helbet, gava mirovek rabe bêje “ bi rastî tiştên min dixwest çêbikim, êdî min çêkirin...” di baweriya min de, ew tête wate ya ku êdî tiştê din  çêbike nemane!

Dîsa bi baweriya min, di hunerê de, memnûnîtî jî tête wate ya zuhabûnê!

Dikarim dubare bêjim ku kesên bi hunerê re mijûl dibin, di fikra min de ew seranserî jiyana xwe de, her tim şagirtin.

Me hinek pirs ji xwendevanên xwe jî girtibûn, yek ji van pirsan jî ew bû ku digotin “ te berê bi şêwayê qesîde jî stran gotine” gelo merev dikare bêje ku di muzîka te de bandora medreseyê jî heye?

Keko, mîna piraniya kesayetên ku bi muzîka kurdan re mijûl in,  di ilm û zanista muzîkê de, ez jî yek ji wan im, min jî sûd ji perwerdeyek akedemîk negirtî. Dibîstana min a yekemîn, jiyana civaka min û bandora stranbêjên nifşên ji beri me bûn, dibîstana min a  duyemîn jî Koma Berxwedan bû.

Lê bele di meşa min de, bê guman gelek qonaxên cur be cur hebûn, min jî li gorî têgihêştina xwe hewl dida ku wan qonaxan di karê hunera muzîkê de binirxînim... weku mînak, min bi salan û bi awayekî peryodîk cur be cur muzîkên gelên din jî guhdar dikirin. Ji bilî kilasik û rengane a muzîka kurdî, muzîka ( farsî, erebî, hindî, ermenî, tirkî, yonanî...hwd) bi salan û bi rengekî sîstematîk min guhdar kirin, piştî salên dirêj, ew lêgerîn û lêguhêzîn ji bo guhê min ê hunerî, dibûn dewlemendiyek da ku êdî cudabûna reng û bengan ji hev nasbikim...

Niha bêjim, keko min di her babetek muzîkê de, li gorî hestên xwe hîs û bandor dîtî ye, mina ku min berê jî ji we re aşkere kiri bû, min medreseya dînî (olî) ne xwendiye, ne jî bandorek xwe wisa li ser min he ye, esil bandora medrese yan di berhemên seyda yê Cegerxwîn de ne, her wisa seyda ji bo min jî, navenda îlhama hunera kurdî a resene.

Te helbestên seydayê Cegerxwîn jî kirine stran û gotine, weka stiranên  “Di tarîka şeva hicran!” û ” ji bona her kesek yarek heye ê me welat yar e”...gelo derfetên te çêbûn ku tû Cegerxwîn bibînî?

min, min gelekî xwendine û bûme evîndarê wan, her weha, ji wêjevan û dîroknasên rojhelatê, ji dîroka misilmantiyê de, ta ên mîna Omer el Xeyam, Fîrdewsî  û  heya Cibran Xelîl Cibran jî, ji cavkaniyên ku merev bixwîne û nikari be jî bîr bike ne!

Hîn ku di bîra min de ye, weku li her munesebet û fersendê de tînim ziman, strana { di tarîka şeva hicran de} helbesta  seydayê Cegerxwîn e, lê awaza wê a mamoste yê hêja Husênê Tofê ye, min tenê li gora hestên xwe şirove kirî û ji mamoste yê xwe re bi nav û deng kirî, lê strana ji bona her kesek yarek, awaza wê a mine!

Raste, bi temena bi çûk min tenê seyda carekê dîtiye, ji wî gorbihuştî re helbestên wî, ji ezbere xwendin, gelekî kêfa xwe xweş bû û aferîna xwe jî, bi awirek kûr li  nîvê çavên min, bi qasî nîv deqîqê meyîzekir, heya bijîm jî wate û bandora wan tîrên awirên wî ji bîr nakim!.

Hûn yek ji endamên Koma Berxwedan in, gelek kes koma we nas dike, gelo Koma Berxwedan çi ye, kengî hatiye damezirandin?

Koma berxwedan di sala 1983 an de, di bin şemsiya Hunerkom de û di bin rêberiya du ewladen gelê me ên pakrewan, Şehîd Sefkan (Celal Ercan ) û Şehîd Mizgîn ( gurbet Aydin ) ve hati ye damezirandin

Koma berxwedan, di pêvajoyek wisa de hate damezirandin, mîna ku tête zanîn wê demê li tevayî welatê me, ewirên tarî mîna ewrên mirin û talanê, li her aliyê welat, komkujî û zîndan kirin serdestê her babetê jiyanê bûn!

Em weku komek xebatkarên çand û hunerê, di dirêjiya salan, êdî bûn civat û saziyek bi temamî ji bo berjewendî û xizmeta çand û hunera gelê xwe...

Ev 25 salên buhirî, me weka Koma Berxwedan, dûrî berjewendiyên kesane, bi gelê xwe re di eniya çandê de, me ji gel girt, û strand, dîlan, wêje, şano hwd pijan û bi reng û beng, li gurî derfetên xwe ji nuh ve da xizmeta gel, em bi gel re rabûn, bi gel re danişîn, êş û azarên gel bûn ên me, me bi gel re rahişte tekoşînê, bi gelê xwe re jî em bûn koma berxwedan... işte sir û telesma vê civata me a hunerê hewqas bi hisane!

Pêwendiya Koma Berxwedan bi siyasetê re, hê rastî bi rêxistinên siyasî re çawa ye? Ev pêwendî çi bandorê li ser muzîka we dike? Muzîka we çiqasî siyasîye û daxwezên muzîka siyasî ji we tête kirin an ne? Awantaj û dezawantajên polîtîkbûna ji bo muzîka kurdî çi ne?

jî bêje “ ez siyasetê nakim” ? mîna meleyê ku ji xelkê re weiz didan û digotin “ tiştên ez bêjim bikin, lê ên ez bikim hun nekin ”... bi dîtina min navê gotina kurd, nîvê kehnya siyasetê bi xwe ye! Dîsa heger miletek xwe ji siyaset û ramanê bi dûrxîne, êdî tête wateya ku pêdiviya xwe bi azadî û doza mafê xwe re nîne! wê demê qedir û qêmeta strana min wê ci be? A nivîskarî û rojnamevaniya we ê çi be? Ez di bêjim û pê bawerim ku çawa hemu tiştên netewên din ji bo netewbûnê hene, û çawa xetên wan ên sor hene, çawa ku berjewendiya netewan di ser her berjewandiyên din re heye, em jî girînge wisa bin! Heya azadiya welat û gelê me, ger em bêjin her tişt ji bo xizmeta azadiya gelê me, gelo ev duruşma wê pir giran be?...

Nirxandina her babetekê bi pîvanên gerdunî, gelekî pêwîst û objektîf in!

Li min biborînin, lê xwe mecbûr dibînim bêjim ku  “yaho ji hemu dinyayê re va malnexeraba siyasetê ne qusûr û her adet e, ji va bextreşên kurdan re çima ewqas qebehet e?”  hêvîdarim ku şaş neye fêmkirin, dema ku dibêjim siyaset, di her tiştekî de siyaseta wî babetî heye, ez behsa siyaseta tevgêrî û rêxistinî a partiyên me kurdan nakim. Dixwazim balê bikişênim ser nêzîkahiyek kurdan bi tevayî, ew jî wisa ye “ meger xwe rewşenbîr hunermend, nivîskar û serwext..hwd dibîne an jî xwe diyar dike, devê kê vebike, dibêje siyaset... aman aman.. me ger siyaseta xwe hunerî heye, aman, aman... ya weşan, çapemenî û ragihandinê heye, aman aman... xwe bi dûrxin, jê cuda bisekinin...tu îşê me bi siyasetê tune ye... ango merev lêkolîn bike, di nava cîhanê de, ji bilî (hin rewşenbîr, hunermend, ronakbîr û zanyarên kurdan). Gelo teybetmendiyek wisa merev dikare bibîne?!

Lê di baweriya min de, dil sarkirina mirovan ji raman û siyasetê, ji bo qedera miletekî mîna gelê kurd, girînge merev bide fikirandin û ponejandin!, heger çiqas kêmasî û qebihetên rêxistinên kurdan di vê yekê de hebin jî, hewqas jî a  hin rewşenbîr, hunermend, ronakbîr, û zanyarên kurdan ku bi nezantî û bê berpirsar, di vê mijarê de tev digerin de jî, heye!

Birayê Mehdî, li ser pirsa te, belkî jî min hinekî fireh nirxand, divê mebesta te ji vê pirsa hanê, ne di çorçefe ya ku min bersifandî de be jî, lê belê ev mijara hanê, di rojeva hin derdoran de, bi navê rewşenbîrî, hunermendî, ronakbîrî... mîna “ merîfetekê” her tim tête dobare kirin...

Îca di meşa K. Berxwedan a 24 salan de, cihê siyaseta gel û helwesta netewî, mîna tirêja  rojê eşkere ye! Di berhem û reng û bengên K. Berxwedan de, îfade ya vê yekê gelekî zelal e .! mîna li jorê me gotî, koma berxwedan weku mînaka dibîstanek hunera netewî ye, mînaka gelê kurd a yekemîn e, bi êş û azarên gel re jiyan kirî û ji gel hîn bû ye, ji nuh ve jî, ji gel re stranên xwe gotine.... aliyekî vê meşê veşartî jî nemûmkîn e! Di reng û bengên xwe de, Koma Berxwedan, ji çar beşên welêt û bi hemu şêwe ên Kurdistanî, endam û şêwazên xwe diyarî gelê Kurdistanê kirine. Bê guman ji ber vê helwestê ye ku Koma Berxwedan di çar beşên welatê me de, di dilê cemawerê xwede cih sitandî û bandora xwe li ser bi sedan hunermend û evîndarên hunerê kirî ye!

Bi kurtî bêjim, heger muzîka koma berxwedan bandora xwe li ser nifşên ciwanan çêkirî û bi hezaran qible û berê wan daye qadên tekoşîna azadiyê, ji bo me û li gorî baweriya me, ev bandora huner û çanda gel a resen e! Êdî kî çi navî lêdike bila lê bike! Hunera ku ne di xizmeta azadî û rizgariya civakê de be, ne ji bo mirovahî û xazayiyê be, ezê jê çibikim? Eşq û evîna di bin nîrê koledariyê de kengî bûye destan gelo?

Ya rastî dezawantaja ji bo hunera me, encex dema ku siyaset ( tevayî siyaseta kurdan ) bête xetimandinê ye!

Di vê derbarê de û li ser pêwendiya jî, dixwezim bi kurtî bînim ziman, mîna hemû beşên civakê, em bawerin ku heger pêwendiyên rêkxistinên me ên netewî baş bin, bê guman, têkliyên sazî, dezgehî û hemû derdoran jî, bi awayekî otomatîk bi pêş dikevin, ev realiteyek xazayî ye, li hemu dinya yê jî her wisa ye....

Xelîl Xemgîn bi Ozan Serhat re

Gelo tu  bi xwe wek hunermend dikarî bi awayekî azad hunera xwe pêk bînî? Ji ber ku hemû derfetên ku hene ( tv U hwd.) di destê rêxistinên siyasî de ne?

Bê guman e, azadî utopiyek ji bo ramandin û ponijandina mirov e, di karê hunermendiyê de, di warê felsefî û sosyolojîk de tîmarkirin û xudîkirina vê itopiya yê zor pêwîste!, heger mirovek xwe di reml û xêza xwe de, di helwest û baweriya xwe de, xwe azad û zîrek nebîne û hewil nede, di serkeftina karê hunerî de divê ku gumanên merev li ser hebin! Raste, weku me aniye ziman, kirîzê pêwendiyên rêxistinên netewî, bandorek negatîf li kar û xebatên hunerî û hunermendan dike, di serî de jî, bandora ne zelaltiya siyasetek çand û hunerî a netewî ye...! ez weku mirovekî welatparêz, weku kedkarekî çand û hunera gelê xwe, ji bilî rêxistin û li başûrê welêt hikumeta federal û saziyên me ên netewî, hemu rêxistin,hikumet, zagon... bi kurtî dewlet û pergalên wan, weku ên xwe nabînim û ji bilî  xwasparî û koletiya min, tiştekî min temsîl nakin kî! Bi hemu hêviyên xwe ên mirovatî, dixwezim her tişt û derfetên hikumet, rêxistin, partî û saziyên ên me hebin û her tim mezin û bilind bibin! ma rumeta gel ne eve?

Kekê min, di vê derbarê de, esil zîrektî û serwextiya hunermend û zexma afirandêriyê gelekî pêwîste, heger bi rastî kesekî hunermend be û li hemberî civaka xwe, xwe berpirsiyar hîs bike, “ qet tucaran qesel û şîn-çawîr di bin lat û zinaran de namîne, kengî roj helat, ewê xwe nîşanî rû yê rojê a pîroz bide!

Ji bilî hunermendiyê, bi qasî ku dizanim karê we ê studyoyê jî heye, ev studyo a we ye? Karê studio yê çawa dimeşe? Hûn karekî çawa dikin, tenê ji bo hunermendên kurd e an hûn ji bo biyanîyan jî kar dikin?

Keko karê studyoyê, mîna pêdiviyekê, ji bo xebata muzîkê zor pêwîst bû, belê studiyo a min e. Em tevî hevalên xwe ên hunermend, ji dêvla ku biçên deriyên xelkê, bi derfetek azad û hesanî xebatên xwe li vir dimeşînin, her weha, ji bo ciwanên kurd ku dixwazin gavê bavêjin nav qada hunerê, bi qasî ku ji destê me tê, em alîkarî û rê nîşandinê hewil didin... bê gumane, ji ber ku studiyo ya me li gorî standart ên îro ne, gelek kom û hunermendên biyanî jî, kar û xebatên xwe li gel vê dezgeha me amede kirine û dikin, te pirsî bû û min jî bersivand, em bi her cureyê aragnje û tomarkirin nujenkirina stran û amore ve mijûl dibin... ez bi xwe jî, hemu berhemên xwe di studiyo a xwe de amede dikim...

Niha Xelîl Xemgîn ji bilî hunermendiyê rojên xwe çawa derbas dike? Tu bi çi ve mijûlî?

Birayê delal, ez jî mîna her koçberekî, ev bû ye 22 sale nikarim biçim ax, av û bayê ku ez xwedî kirim û mezin kirim e! Jiyana koçberiyê wisa ye! Di rojên min de, nîvê rojê ji mal û zarokên min re ye, nîvê din jî, ji kar û xebata min a hunerî û xwendin û nivîsandinê re ye. Ji bilî xebata hunerî, ev bêtirî du sal e, her 15 rojan carekê, di derbarê çand û hunerê de, di rojname ya Azadiya Welat de, bi xwendevanên xwe re, fikir û ramanên xwe par vedikim.

Albuma nuh kengî tê?

Kekê Mehdî, sipas bo te û hewldanên te, qet nebe, di rê ya te û vê pirsa te re, ezê bikaribim gel û guhdarên xwe agehdar bikim.

Ji berî du/ sê salan min soz dabû gelê xwe ku ezê hewl bidim her salê berhem an xebatek hunerî, bidim xizmeta gelê xwe, bi rastî jî di 2004 an de, berhema min a bi navê Zend hate belav kirin, 2005 an de, li gel hevalê xwe Diyar, xebatek bi navê Kehniya Stirana hate belav kirin...

Li gora peyama min û şîrketa produksiyonê di 2006 an, heyva tebaxê de, girînge me dest bi berhema nuh bikira! Lê gelekî mixabe, li ser pirsa gelek hevalên mîna te rojnamevan, me ji bo vê yekê agahî jî dabûn, îca wan camêrên şîrketa produksiyonê, ji ber rewşa bi aloze a piyase û bazara muzîka kurdî ku îroj tê re derbaz dibe de, her weha hinekî jî xemsarî û bê cidiyet û ne  prefesiyonaltiya di poduktorên muzîka kurdî de dijîne de, bû ye sedema ku me nekarî bû bigihnin sala bihurî, ez ji niha de, li ser vê xebata nuh bi hemu hêza xwe rawestiya me, heger dîsa tiştê ewarte der nekevin, di dawiya havîna îsal de, ez bi hêvîme ku berhema nuh, emê bigêjînin destê guhdarên muzîka kurdî.

Têkliyên te bi hunermendên din re çawa ne?

Min dikarî ji birayê xwe re bi hesanî bersiva vê pirsê bigota ( başe! ) lê belê, min nexwestî ku ji ezbere biaxivim!

Li gorî gelek lêkolînvanan, di dîroka civaka me de, têkliyên hunermendên kurda, xuya ye ne cihê pesin û navdanê ye! Ji xwe gava merev bikaribe rewşa îroj a pergende û ji hev belav û lewaz şirove bike, wê merev bikaribe hin mînakên berê jî bawer bike!

Di baweriya min de, her pêwendî û danustan a di navbera çi însanî de be, li ser bingeh û hin pîvanan pêk têt. Hele ji bo hunermend û rewşenbîran, pêwîste ku pîvan û bingehên pêwendiya, di berjewendiya civakê de bête pîvandin... bê şik û gumane, bi armanca zexim û bilind kirina kesayeta hunermendê kurd, hevdu temam kirin

pêwendiya nav bera hunermenda, di helwest û meşa me de, pêwîstiya yekemîn e, ji ber gelek sedemên olî, kevinperestî û dagirkeriyê, di civaka me de, kesayet û kerekterê  hunermend hatibû teşhîr û riswa kirin... heya niha jî, êş û azarên vê yekê li ser milê hunermend hene, lê gelekî mixabe ku para hunermend jî di vê yekê de heye! Îşte pîvan û bingehên têkiyên hunermenda di vê xelekê de gelekî watedare! An jî, mirovekî ji bo berjewendiya xwe a şexsî,derketî di holê de. Bi çi temenê dibe bila bibe, tenê dixweze navê xwe belav bike, nexemên xwe ên gel û civakê hene, ne xemên xwe ên resena hunera kurda heye, ne qedir û qêmeta gel, civak, netew, kurdewarî û berpisiyartî heye... ketî nava pêlên popilîzmê, dibêje hemen ( bavê vê dinayê ezim, ez di ser her hêz û raya vê gelî re me, piştî min bila dinya tune be, girînge ez hebim û daku hebim, ji xeynî min jî kesekî din girînge tunebe...) gelo ezê ji pêwendiyek wisa bê prênsîb çibikim? Bi baweriya min, pêwendiya herî bi wate, ewe ku merev di pêwendiyê de nirxên paşerojê biafirînê ye! Birastî bêjim kekê Mehdî, tengasiyek min a pêwendiya nîne, ji çi fikir û ramanê dibe, bila bibe, li ser bingeha van pirênsîbên ku me li jorê dane xuya kirin, em çi bi kesane, çi bi sazî, ji bo hemu hunermendên kurd, kurdistanî, navnetewî, xwe vekirî û hemdemî dibînin....

Gelo hûn difikirin rojekê serdana Kurdistana federal bikin. Li wir konsera bidin... fikrên we ên li ser Kurdistana azad çi ne? Bi teybetî hûn xebatên hunerî a li wê derê çawa dinirxînin?

Fikrên min li ser kurdistana azad, mîna ên her kurdekî ku bi hîs û hestên xwe ên netewî xwe weku însan û mirov hîs dike ye. Destkeftiyên li vî beşê welatê me, weku destkeftiyên gelê kurd dibînim û pê evîna xwe a netewî avdidim...

Di vê pêvajo ya  dîrokî de, li ser qeder û paşeroja gelê kurd, hem fersendên gelekî mezin hene, hem jî xeter û tehluke yên dijwar hene! Wekû xizmetkarekî çand û hunera gelê kurd, mîna her welatparêzekî, Hêviyên min ji rêvebiriya Kurdistana federal hene.

Neyarên gelê me mîna her carê, ji bo pelçiqandina hêviyên kurda, di nava hewildanên bê rawestan de ne, hemu derfet û hêzên xwe xistine nava rewşa ewarte, mîna ku  sed sale dagir kirina welatê me têra wan nekirî!, îroj di pirênsiba siyaset û dîplomasiya navnetewî de, çevsorî û heqaretên mezin li gelê me dikin, di serî de dewleta tirk, îrana eceman û sûriyê, ji bo pêncî milyon kurd, nefesek azadiya gelê me li başûrê Kurdistanê, ji xwe re xeter dibînin!....

Dîrokê bi însanitiyê daye hînkirin ku merev li hespê xelkê siwar be, merev her tim weku peya ye! Bav û kalên me, bi dirêjiya sed salan şaşiyek wilo kiribûn!

Ji bo dost, raste dost be, ji bo dijmin jî eşkere hoşt be, merceyek netewî gelekî pêwîst e, em kurd çi dikin, bikin, êdî çareya me di yekîtiya gotin, hêz û merîfetek netewî de ye, heger em dixwezin dostên me bi me re dost bimînin, heger em dixwezin neyarên gelê xwe bidin rawestandin, heger em dixwezin destkeftiyên xwe biparêzin.... rêveberiya kurdistana azad, di vê mijarê de girînge va rola xwe a dîrokî bileyîze!.... di baweriya min de, şert û mercên avakirina merce yek wisa jî, heya dawiyê heye û xwe ferz kirî....işte hêvîyên min jî ev bûn!...

 û ser

Kekê Mehdî: ji bo çûna Kurdistana azad û dayîna konseran, dikarim çend tiştan bi kurtî bêjim. Belê gelek caran dexwazî di vê derbarê de hatine û hîn jî berdewam in, hin caran demên ku dexwaz dihatin, ez ne vala bûm, gelek caran jî, orgrnîzeyên bi rêk û pêk ne diyar bûn! Weku mînak dibêjim niha

“ camêran wê telefon ê vebikin û bêjin, ka tu çima nayê konsera çênake? Tu dibêje heyran kanî orgenîze, tevgêr kirin? Hevalên min ên muzîsiyen hene, girînge pilansaziyek hebe...? karekî prefesiyonal pêwîst e? Ew dibêje hema tenê tu were û her tişt li vir heye...”

Ev aliyek, aliyê din jî, hin kesayetên xwe li europa yê berpirsiyar dibînin, hin caran hewildan kirin, hêştin ku baweriya mirov lewaz bi be!

Yanê dixwezim bêjim, heyran hemu gelê kurd nasnameya min dizane, îca pêdiviya xwe bi awayekî din nîşan bidim heye gelo? Ji xwe, ne ji pirênsîba min e, weku xebatkarekî çand û hunera gelê xwe, min di jiyana xwe de, ji bo bernameyekê, şahiyekê, konserekê... rica û mineta xwe nekirî û nakim, bila şaş ne ye fêmkirin, yanê tucaran li ber kesan nagerim û feryad jî nakim! hele hele, gava di meselê de, ji aliyê hin kesayet, an derdora ve hesabên siyasî hebin! Hele gav ku hin “ kesayet dibêjim” ji bo polîtîkayên rojane bixwezin hunermendan bi kar bînin de! { X. Xemgîn, li yaqî tu kesî nabîne ku bi karên wisa rabin, û li yaqî xwe jî nabîne ku ji bo berjewendiyên kesane, wisa bi çûk tev bigere...}

Bi rastî ji bilî wan pirênsîbên li jorê min dane xuya kirin, dexwazên min bê gumanin, helbet mîna her hunermendekî, li wê derê guhdarên me jî hene, ji bo berdewama xebata xwe, ji bo min, guhdarên min qedir û qêmeta herî pîrozin!

Ji bo nirxandina xebatên çand û hunerê li başûrê kurdistan, bi çend hevokan dikarim bînim ziman.

Bêgumane, di warê dîrokî û rewşenbîrî de, tore û wêje ya li vî beşê welêt, xezîneyek dewlemend û di tevayî çand û hunera kurdan de xwidî rola bingehîne... îroj jî, li vî beşê welatê me gelek pispor û hunerjen ên me hene.. reste temena azadiyê hîn teze ye, lê zexma mêrasê ku heye, hîn xwe diyar nekirî. Ez di baweriya hewildanên perwede yê dame, hunera ku îroj li wê derê tête îcra kirin, piranî, xwe ji bandora teqlîd û kopiya piyase ya tirkan û fersan azad nekirî, mantik û aso ya ku tête diyarkirin, bandora derdorê,  ji ya mêrasa gel bêhtire! Ez vê rewşê wekû biyantî û modeyek bê bingeh û kurte demî dibînim, esil pêwîste di perwerdeyê de, vegera ser resena çand û hunera gel bibe û li gora wê bête moderînize kirin!....

Tevî derfetên hêja jî, di van çend salên dawiyê de, li vî beşê welêt, pêşketina erebêska tirkan, û menemkolîktiya muzîka fersan, îcirakirina hunera bê pirênsîb û aso ya afirandina wan kilîp ên heroj di ekranan de têne weşandin...

Bê gumane pejirandina vê yekê ne mumkîne!

Gava hin berheman temaşe an guhdar dikim, ji xwe re dibêjim “ heger gorbihuştê Hesen Zîrek, Tahar Tewfîq, Elî Merdan, Hesenê Cizîrî, Meyrem Xan, M. Arif û îsa Berwarî şiyar bibana û ev rewşa hanê bidîtana, gelo wê çiqas xemgîn bibana?”...

Lê dixwezim balê bikşînim ser xalek din jî, ku gelek dengxweş û hunermendên hêja û bi hêvî jî, hene û hewil didin ku vê rewşê biguhêzin....

Amadekar:Hevpeyivîn Mehdî Cilgin
Çavkanî :